De functie van een zondebok?

Gisteren werd ik geraakt door een interview op rtl-z dat ik toevallig voorbij zag komen met Jan ten Kate. Hij was de machinist van de trein die op 25 juli van dit jaar verantwoordelijk was voor een enorme ravage in Stavoren. De trein was met hoge snelheid dwars door een stootblok gereden, gelukkig waren er slechts twee lichtgewonden. Het interessante van zo'n interview is dat de mens achter de dader zichtbaar wordt en op mij kwam Ten Kate over als een deskundige machinist. Hij vertelde tot in detail hoe het ongeluk heeft kunnen gebeuren. 


Ook hier blijkt weer: nadat het kalf verdronken is wordt met grof geschut gezocht naar een antwoord op de vraag hoe dit heeft kunnen gebeuren. Zoals vaker is er in dit soort situaties sprake van een opeenstapeling van 'kleine' fouten, het negeren van signalen en een toevallige samenloop van omstandigheden. Achteraf worden procedures aangescherpt en andere maatregelen getroffen. 


De machinist vertelde dat op dit moment onderzocht wordt door het OM of hij strafrechtelijke vervolgd kan worden. Alhoewel hij erkent dat hij in zekere zin een fout heeft gemaakt, geeft hij aan dat men bij Pro Rail en de Inspectie Verkeer en Waterstaat geweten zou hebben dat er op het betreffende traject risico's waren. Hij voelt zich als een kiezelsteen die tussen twee molenstenen wordt fijn gemalen en verkeert in grote onzekerheid over zijn toekomst. Dit alles staat los van de emotionele pijn die hij heeft opgelopen als de veroorzaker. Laten we niet vergeten dat hij een traumatische gebeurtenis heeft meegemaakt. Doordat het bedrijf waar hij werkte failliet is gegaan is er momenteel zelfs geen enkele psychische ondersteuning meer. Ten Kate noemt zich in het interview een zondebok en ik denk dat hij gelijk heeft.

Vanuit psychologisch perspectief is een zondebok iemand die met zijn gedrag een negatieve reactie oproept bij anderen. Opvallend is dat hij tevens een extra hoeveelheid negatieve lading over zich heen krijgt die hij (objectief gezien) niet helemaal verdient. Een mogelijke verklaring is dat het gemakkelijker is om de pijlen op één partij te richten dan netjes te verdelen over meerdere partijen. Daarnaast hebben mensen, als er ongemak in de samenwerking ontstaat, de neiging om spanning te reguleren. Frustratie moet ergens heen. In die zin is de onfortuinlijke machinist een dankbaar object. Het incident waar hij een zichtbare hoofdrolspeler in is, zorgt er voor dat de (bedekte) samenwerkingspijn voelbaar wordt. Hierbij spelen alle partijen een rol maar de grote vraag is of al die partijen het ook zo voelen. Ik heb zo mijn bedenkingen. Ik vraag mij altijd af als ik dit soort verhalen hoor: wordt hier iets geleerd? Wat is het effect van dit incident op het gedrag van de collega's van Jan? De scheidslijn tussen een angstcultuur en een leercultuur is dun...