Stress maakt blind!

Sinds de zomervakantie doe ik het, qua uitvoerend werk, iets rustiger aan. De zomervakantie stond in het teken van sport en ontspanning. Daarna heb ik besloten om mij een periode weer eens intensief te verdiepen in mijn vakgebied. Kleine kinderen (3), een aantal jaren met vele uren minder slaap in combinatie met een drukke declarabele agenda, hebben het niet altijd gemakkelijk gemaakt om eens fundamenteel de tijd te nemen voor mijzelf. Niet dat ik niets geleerd heb, het leren door te doen is de moeite waard en hier en daar heb ik tussendoor wat gelezen en samen met collega’s goeie, leerzame dingen gedaan. Als kersverse vader met ondertussen al weer zes jaar ervaring, durf ik trouwens best te zeggen dat er weer wat interessante levenservaring is bijgeboekt. 

Voor mij ontstond een natuurlijk moment om mijzelf weer eens te verdiepen in de materie en de belangrijkste reden is dat ik bang ben dat er te veel routine in zou kunnen sluipen als ik door ga met ‘meer van hetzelfde’. Maar al te vaak kom ik in mijn werk mensen tegen die al veel te lang hetzelfde doen of in hun werk weinig vitaal meer zijn. De angst heeft het dan gewonnen van het plezier. Het lijkt een beetje op die aap in het circus die z’n kunstje iedere keer weer opnieuw moet herhalen. Het publiek blijft wellicht enthousiast maar op de lange termijn verzuren de denkspieren! 
Naast de geleidelijke verzuring is routinematig handelen ook vaak een manier om te overleven: vermoeidheid maakt lui... Het innerlijk waarschuwingssysteem geeft dan wel signalen af maar we negeren het stopteken en blijven op de cruise control doorgaan. Los van het alarmerende signaal is het namelijk lastig om ook een andere weg waar te nemen. Wat dan? Het probleem is dat er dan dus, als het goed is, eerst even niks is. Scott Peck schrijft hierover in zijn boek "De andere weg'. Zijn punt is dat als men kan aanvaarden dat leven ook lijden is, wij pas dan ontdekken wie we werkelijk zijn... Zit je teveel in de achterover-stand, slaat de verveling toe of ben je moe: tijd om te leren! Er zit echter nog één addertje onder het gras: stress maakt blind!

Stress, zo zie ik maar al te vaak binnen de organisaties waar ik kom, is fnuikend voor het vermogen om echt te leren. Gelukkig zorgt de adrenaline dat je blijft rennen en kun je, dankzij ons cognitief dissonerend denk-apparaat, lange tijd vol houden dat je de goede kant oprent. Hardlopers zijn doodlopers of wat genuanceerde uitgedrukt: je wordt er moe van. 

Geruisloos ben ik zelf de afgelopen tijd in een andere stroom gekomen. Een stroom waarvan ik het einde nog niet ken. De nadruk ligt op professionele reflectie en waarheidsvinding. Er zijn een aantal leuke inspirerende klussen en begeleidingstrajecten maar op de achtergrond fluistert een prangende vraag: wat wil ik nou echt betekenen in mijn vakgebied? Ook al verraad mijn leeftijd de voortekenen van een mid-life: verwacht van mij geen totale make-over, ik start geen chambre d’hotes in Frankrijk. Ik wil alleen dat hetgeen ik doe professioneel is verankerd met iets waar ik betekenis en plezier aan kan ontlenen. 

De enige manier om die verankering te realiseren is mijns inziens stilzitten, lezen en nadenken, luisteren naar mensen die (n)iets te zeggen hebben. Genieten van de onmetelijke wetenschappelijke stilte. Mezelf laten verbazen hoe het tussen mensen gaat en proberen te begrijpen hoe het zit. Geen stress, nou ja soms een beetje... 

In mijn professionele reflecties rondom samenwerkingspatronen binnen teams heb ik het graag over een ‘natural bridge’. Ik geloof namelijk dat er tijden zijn waarin teams een topprestatie moeten leveren. Maar dat er ook momenten zijn dat er een natuurlijk moment van reflectie en ontspanning hoort te zijn. Juist het overslaan van deze kansen zorgt er voor dat veel teams niet effectief zijn of vast lopen. Deze kans laat ik dus niet lopen!

De functie van een zondebok?

Gisteren werd ik geraakt door een interview op rtl-z dat ik toevallig voorbij zag komen met Jan ten Kate. Hij was de machinist van de trein die op 25 juli van dit jaar verantwoordelijk was voor een enorme ravage in Stavoren. De trein was met hoge snelheid dwars door een stootblok gereden, gelukkig waren er slechts twee lichtgewonden. Het interessante van zo'n interview is dat de mens achter de dader zichtbaar wordt en op mij kwam Ten Kate over als een deskundige machinist. Hij vertelde tot in detail hoe het ongeluk heeft kunnen gebeuren. 


Ook hier blijkt weer: nadat het kalf verdronken is wordt met grof geschut gezocht naar een antwoord op de vraag hoe dit heeft kunnen gebeuren. Zoals vaker is er in dit soort situaties sprake van een opeenstapeling van 'kleine' fouten, het negeren van signalen en een toevallige samenloop van omstandigheden. Achteraf worden procedures aangescherpt en andere maatregelen getroffen. 


De machinist vertelde dat op dit moment onderzocht wordt door het OM of hij strafrechtelijke vervolgd kan worden. Alhoewel hij erkent dat hij in zekere zin een fout heeft gemaakt, geeft hij aan dat men bij Pro Rail en de Inspectie Verkeer en Waterstaat geweten zou hebben dat er op het betreffende traject risico's waren. Hij voelt zich als een kiezelsteen die tussen twee molenstenen wordt fijn gemalen en verkeert in grote onzekerheid over zijn toekomst. Dit alles staat los van de emotionele pijn die hij heeft opgelopen als de veroorzaker. Laten we niet vergeten dat hij een traumatische gebeurtenis heeft meegemaakt. Doordat het bedrijf waar hij werkte failliet is gegaan is er momenteel zelfs geen enkele psychische ondersteuning meer. Ten Kate noemt zich in het interview een zondebok en ik denk dat hij gelijk heeft.

Vanuit psychologisch perspectief is een zondebok iemand die met zijn gedrag een negatieve reactie oproept bij anderen. Opvallend is dat hij tevens een extra hoeveelheid negatieve lading over zich heen krijgt die hij (objectief gezien) niet helemaal verdient. Een mogelijke verklaring is dat het gemakkelijker is om de pijlen op één partij te richten dan netjes te verdelen over meerdere partijen. Daarnaast hebben mensen, als er ongemak in de samenwerking ontstaat, de neiging om spanning te reguleren. Frustratie moet ergens heen. In die zin is de onfortuinlijke machinist een dankbaar object. Het incident waar hij een zichtbare hoofdrolspeler in is, zorgt er voor dat de (bedekte) samenwerkingspijn voelbaar wordt. Hierbij spelen alle partijen een rol maar de grote vraag is of al die partijen het ook zo voelen. Ik heb zo mijn bedenkingen. Ik vraag mij altijd af als ik dit soort verhalen hoor: wordt hier iets geleerd? Wat is het effect van dit incident op het gedrag van de collega's van Jan? De scheidslijn tussen een angstcultuur en een leercultuur is dun...